คดีแพ่งเกี่ยวเนื่องคดีอาญา ส่งผลให้แพ้ชนะในคดีได้

กฎหมายได้บัญญัติไว้ในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา(ป.วิ.อ.)มาตรา 46 ที่วางหลักไว้ว่า ให้ศาลในคดีส่วนแพ่งต้องถือข้อเท็จจริง ตามที่ศาลคดีส่วนอาญาได้พิพากษาไว้ (โดยไม่ต้องสนใจว่าโจทก์จะฟ้องคดีแพ่งหรือคดีอาญาก่อนกัน) หมายความว่า ให้ศาลคดีส่วนแพ่งถือเอาเฉพาะข้อเท็จจริงที่ยุติแล้วในคำพิพากษาคดีส่วนอาญามาใช้ประกอบการวินิจฉัยความรับผิดของจำเลยในทางแพ่งโดยต้องใช้หลักเกณฑ์ความรับผิดตามบทบัญญัติของกฎหมายแพ่ง เพราะ ป.วิ.อ.มาตรา 47 วางหลักไว้ว่า คำพิพากษาคดีส่วนแพ่งต้องเป็นไปตามบทบัญญัติแห่งกฎหมายอันว่าด้วยความรับผิดของบุคคลในทางแพ่ง โดยไม่ต้องคำนึงถึงว่าจำเลยต้องคำพิพากษาว่าได้กระทำผิดอาญาหรือไม่ แต่เนื่องจากหลักเกณฑ์ความรับผิดในทางแพ่งและทางอาญาอาจมีความแตกต่างกัน ดังนั้น แม้ศาลคดีส่วนแพ่งต้องถือเอาข้อเท็จจริงของคำพิพากษาคดีอาญามาใช้ก็ไม่ได้หมายความว่าจะต้องมีผลแพ้ชนะของคดีเช่นเดียวกันกับของคดีอาญา

ศาลฏีกาได้วางหลักไว้เป็นบรรทัดฐานว่าการจะใช้ป.วิ.อ.มาตรา 46 นั้น จะต้องครบตามหลักเกณฑ์ต่อไปนี้

1. ต้องเป็นคดีแพ่งที่เกี่ยวเนื่องกับคดีอาญา

2. คำพิพากษาคดีส่วนอาญาต้องถึงที่สุดแล้ว

3. คู่ความในคดีส่วนอาญาและส่วนแพ่ง ต้องเป็นคู่ความเดียวกัน

4. ข้อเท็จจริงในคดีอาญา(ที่บังคับให้ศาลส่วนแพ่งต้องถือตาม) ต้องเป็นประเด็นโดยตรงในคดีอาญาและได้รับการวินิจฉัยโดยชัดแจ้งแล้ว

หากไม่ครบตามหลักเกณฑ์ทั้งสี่ข้อก็ไม่สามารถใช้ ป.วิ.อ.มาตรา 46ได้ ผลก็คือ ศาลคดีส่วนแพ่งไม่ต้องถือข้อเท็จจริงตามที่ศาลคดีส่วนอาญาได้พิพากษาไว้
ตัวอย่างคำพิพากษาฎีกา 256/2491ที่ว่า “ การชี้ขาดคดีส่วนแพ่ง ศาลต้องถือตามข้อเท็จจริงที่ฟังไว้ในคดีอาญา ส่วนข้อที่จำเลยต้องรับผิดทางแพ่งเพียงใดนั้นไม่ต้องคำนึงถึงคดีอาญา”และในเรื่องละเมิดก็มีฎีกาที่2145/2525 …..การพิพากษาคดีส่วนแพ่งในความรับผิดเรื่องละเมิด และการกำหนดค่าสินไหมทดแทน จะต้องดำเนินตามหลักเกณฑ์ที่บัญญัติไว้ในกฎหมายส่วนแพ่ง โดยไม่ต้องคำนึงถึงบทบัญญัติแห่งกฎหมายลักษณะอาญาอันว่าด้วยการที่จะต้องรับโทษ และไม่จำต้องพิเคราะห์ถึงว่าผู้กระทำผิดต้องคำพิพากษาลงโทษทางอาญาหรือไม่

มีตัวอย่างฎีกาอีกอันหนึ่งคือฎีกาที่ 6354/2534….โจทก์ฟ้องคดีอาญาขอให้ลงโทษจำเลยฐานบุกรุกและทำให้เสียทรัพย์ และฟ้องคดีส่วนแพ่งห้ามจำเลยเกี่ยวข้องกับที่พิพาทและชดใช้ค่าเสียหาย คดีนี้เป็นคดีแพ่งที่เกี่ยวเนื่องกับคดีอาญา ศาลชั้นต้นไต่สวนมูลฟ้อง แล้ววินิจฉัยว่า ที่พิพาทอยู่ในส่วนของที่ดินจำเลย ฟ้องโจทก์ไม่มีมูลพิพากษายกฟ้องและคดีถึงที่สุด ดังนี้ การที่ศาลจะวินิจฉัยในคดีส่วนแพ่งว่าที่ดินพิพาทเป็นของผ่ายใด ศาลจึงต้องถือข้อเท็จจริงตามที่ปรากฏในคำพิพากษาคดีส่วนอาญาตาม ป.วิ.อ.มาตรา 46 ว่าที่ดินพิพาทอยู่ในส่วนของโฉนดที่ดินของจำเลย จำเลยจึงไม่ได้ทำละเมิดต่อโจทก์ ( ในคดีนี้ข้อเท็จจริงที่ศาลส่วนแพ่งต้องถือตามคือการที่ศาลส่วนอาญาวินิจฉัยว่าที่พิพาทอยู่ในส่วนของที่ดินจำเลย )

ข้อสังเกต

กรณีอัยการเป็นโจทก์ฟ้องคดีอาญา กฎหมายถือว่าฟ้องคดีแทนผู้เสียหาย หากคดีถึงที่สุดแล้วศาลพิพากษาวินิจฉัยถึงข้อเท็จจริงใด คดีแพ่งที่ผู้เสียหายฟ้องคดีเอง ก็ต้องถูกบังคับให้ตกอยู่ภายใต้หลักการของ

ป.วิ.อ. มาตรา 46 ด้วย

ไม่มีกฎหมายมาตราใดบัญญัติให้คดีส่วนอาญาต้องถือข้อเท็จจริงตามที่ปรากฏในคำพิพากษาคดีส่วนแพ่ง ดังนั้น หากคดีส่วนแพ่งมีการวินิจฉัยข้อเท็จจริงอย่างไรหรือจะมีผลของคำพิพากษาเป็นอย่างไร ก็ไม่มีผลกระทบต่อผลของคดีอาญา

สรุป

กรณีที่ผู้กระทำผิดถูกฟ้องทั้งคดีแพ่งและอาญา ไม่ว่าจะฟ้องรวมกันหรือแยกกันฟ้อง และไม่ว่าในคดีอาญานั้นผู้เสียหายจะเป็นโจทก์ฟ้องคดีเองหรืออัยการจะเป็นโจทก์ฟ้องคดีแทนผู้เสียหาย หากคดีอาญามีคำพิพากษาตัดสินคดีแล้ว คดีในส่วนแพ่งที่ถูกฟ้องอาจถูกกระทบถ้าหากคดีแพ่งนั้นเป็นคดีแพ่งที่เกี่ยวเนื่องกับคดีอาญา และเข้าตามหลักเกณฑ์(ที่ได้กล่าวข้างต้นแล้ว)ของ ป.วิ.อ. มาตรา 46ครบทุกข้อ โดยคดีส่วนแพ่งจะต้องถือเอาเฉพาะข้อเท็จจริงที่ยุติแล้วในคำพิพากษาคดีส่วนอาญามาใช้ประกอบการวินิจฉัยความรับผิดของจำเลยในทางแพ่งโดยต้องใช้หลักเกณฑ์ความรับผิดตามบทบัญญัติของกฎหมายแพ่ง ดังนั้นไม่ได้หมายความว่า คำพิพากษาคดีส่วนแพ่งจะต้องมีผลแพ้ชนะของคดีเช่นเดียวกันกับของคดีอาญา